Pantometer: niet zó vreemd Nicolas de Hilster In nummer 2 van deze jaargang stond een alleraardigst stukje over een Vreemd voorwerp'5 Het bijgaande artikeltje van het Limburgs Dagblad informeerde de lezer dat het hier een hoekmeterbetrof, en dat '...in vaktaaldit gereedschap een (meet)equerre met boussolewordt genoemd.2 Even verderop wordt uitgelegd dat het een tot 1950 algemeen landmeetinstrument voor het uitzetten en meten van hoekenwas en '...het kompas zat er onder meer op voor de oriënte ring, maar kwam niet op alle equerres voor. '3 Dan vervolgt het artikel met: De bovenste cilinder met kompas is draaibaar ten opzichte van het onderste deel. In het midden zit een schaal waarmee richtgetallen en graden zijn aangebracht' ,4 gevolgd door een prima gedetailleerde omschrijving. De foto's bij het artikel laten ons inderdaad een instrument zien waarvan bekend is dat het zo in elkaar zat. Dat het instrument voor de auteur toch nog een vreemd voorwerp was, blijkt wel uit de naamgeving: equerre. Een equerre is een - meestal achthoekig, soms cylindrisch en heel soms ellipsoïdevormig5 - instrument met soms een kompas bovenop gemonteerd. Net als het instrument in voorgaand artikel heeft een equerre meerdere '...verticale spleetjes, die twee aan twee in mekaars verlengde liggenal dan niet voorzien van '...een fijne verticale draad paardenhaar' .6 Het grote verschil met getoond instrument is dat een equerre uit een enkel deel bestaat en dus niet draaibaar is en ook geen schaal met richtgetallen en graden heeft. Afb. 1. Twee equerres: de linker is Frans, circa 1850 (en kwam samen met het waterpastoestel dat beschreven is in DHC 2009-3), de rechter is Nederlands, circa 1900 en voorzien van kompas. (Coll. en foto 's Nicolas de Hilster) Henk Leenders had het kennelijk al in de gaten, want die schreef rechtsboven op het artikel de juiste naam van het instrument: pantometer. Volgens Webster Signature Database was het de Fransman Michel Connette die rond 1626 '...invented a panto meter',7 terwijl de uitvinding ook aan de Duitse Jezuïet Anthanasius Kircher wordt toegedicht, met als jaartal 1631.8 Gezien de vele aanbiedingen op het internet op voorna melijk Franse veilingsites, is het instrument vooral daar populair geweest en lijkt een Franse oorsprong het meest voor de hand liggend.9 Dat het ook in Nederland bekend was mag duidelijk zijn uit voorgaand artikel, maar ook uit de vaderlandse landmeetliteratuur. Leenders, H. "Vreemd voorwerp?", in: De Hollandse Cirkel, 2009-2, p. 73 2 Ibid. 3 Ibid. 4 Ibid. 5 http://www.mhs.ox.ac.uk/epact/catalogue.php?ENumber=25622 toont een ellipsoïdevormig equerre uit de collectie van het Museum of the History of Science in Oxford uit circa 1600. Leenders, H. "Vreemd voorwerp?", in: De Hollandse Cirkel, 2009-2, p. 73 7 http://historydb.adlerplanetarium.org/signatures/search.pl?search=1&signature=mich 3 P. Findien (ed), Athanasius Kircher: The Last Man Who Knew Everything. (New York/London, 2004), p. 286. Van Franse makers zijn ook pantometers bekend met een telescoop op het bovenste deel en deze worden dan toepasselijk 'Pantomètre a lunette' genoemd. 151

Digitale Tijdschriftenarchief Stichting De Hollandse Cirkel

De Hollandse Cirkel (DHC) | 2009 | | pagina 25