Hoe oud is de theodoliet (en was de dioptra er ook één)? In DHC 2012-2 schreef ik over de leeftijd van de theodoliet en dat deze terug ging naar Waldseemüllers 'Polimetrum', die voor het eerst werd afgebeeld in 1512. In DHC 2012-3 schreef Jeroen Mohrmann, dat de dioptra van Hero uit Alexandrie (284-211 v. Chr.) opmerkelijke overeenkomsten vertoont met de theodoliet van Leonard Digges...', daarbij refererend aan mijn artikel. De bijbehorende afbeelding had als bijschrift '...de theodoliet, door de Romeinen dioptra genoemd... Wellicht had ik er beter aan gedaan mijn artikel te beginnen met een conceptualisatie van de theodoliet, want mijns inziens betreffen het wel degelijk twee verschillende instrumenten. De dioptra kan weliswaar, net als het astrolabium, als voorloper van de theodoliet gezien worden en het is zelfs niet onwaarschijnlijk dat Waldseemüller de beschrijving van het instrument kende, toch is het in mijn beleving geen theodoliet. De enige overeenkomst tussen de dioptra van Hero (die overigens circa drie eeuwen later leefde, genoemde periode betreft Archimedes) en de theodoliet is, dat met beide waarnemingen gedaan kunnen worden in het horizontale en verticale vlak (ik vermijd hier bewust het woord hoekmeting). Dit was echter ook mogelijk met de Hollandse cirkel en met astrolabia, die we ook niet als theodolieten aanmerken. Wat volgens mij een instrument tot een theodoliet maakt, zijn de volgende eigenschappen: - het instrument meet de richtingen en hoeken tegelijkertijd; - de hoeken zijn gecorreleerd; - de hoeken worden in het horizontale en verticale vlak gemeten. 137 Nicolas de Hilster Bsc Afbeelding uit Mohrmanns artikel (Schönes reconstructie uit 1899) In zijn werk Surveying Instruments of Greece and Rome gaat M.J.T. Lewis uitgebreid in op de werking van de dioptra en de reconstructies door Schone (1899) en Drachmann (1957) (Lewis 2001: 36-108). De afbeelding die Mohrmann gebruikte lijkt weliswaar op die van Digges, maar daarbij dient opgemerkt te worden dat hij gemaakt is door Schone en dus mogelijk beïnvloed is door Digges en niet andersom. Uit oorspronkelijk bronnen is gebleken dat de dioptra weliswaar een graden verdeling had, maar dat deze alleen gebruikt werd voor astronomische waarnemingen. Voor landmeetkundig werk, zoals het berekenen van hoogtes en afstanden, werd met het instrument gewerkt op basis van geometrische verhou dingen (euclidische meetkunde), er werden dus geen richtingen en hoeken gemeten. De reden hiervoor was de zeer beperkte trigonometrische kennis in die tijd (ibid: 51Het instrument werd weliswaar zowel verticaal als horizontaal gebruikt, maar er was geen noodzaak of zelfs

Digitale Tijdschriftenarchief Stichting De Hollandse Cirkel

De Hollandse Cirkel (DHC) | 2012 | | pagina 7